DOC

Marek Mozgawa

By Jesus Reynolds,2014-06-23 08:02
9 views 0
Marek Mozgawa

Przestępstwo znieważenia zwłok...

    Ryszard A. Stefański

    Przestępstwo znieważenia zwłok, prochów

    ludzkich lub grobu (art. 262 k.k.) I. Wprowadzenie

    Znieważanie zwłok, prochów ludzkich lub grobu jest tradycyjnym przestępstwem, które przewidywały poprzednio obowiązujące kodeksy karne, a jedynie był różny zakres kryminalizacji. Kodeks karny z 1932 r. penalizował w art. 168 znieważenie zwłok ludzkich lub miejsca spoczynku zmarłego oraz złośliwe przeszkadzanie pogrzebowi lub obrzędowi żałobnemu, a w art. 169 zabranie z posiadania osoby uprawnionej zwłok

    ludzkich lub ich części. W motywach do projektu tego kodeksu podkreślono, że „Projekt podzielił w art. 168 i art. 169 przestępstwa na dwie kategorie: a) pierwsza (art. 168) zawiera przestępstwa, które cechuje złośliwość, a które skierowane są przeciw zwłokom zmarłego człowieka, miejscu ich spoczynku lub sposobowi postępowania z niemi (...), b) druga grupa (art.

    169) pozbawiona jest cech złośliwości i znieważania trupa, miejsca lub

    obrzędu, gdyż chodzi tam tylko o bezprawne zabranie zwłok z posiadania 1osoby uprawnionej”.

    Znieważenie lub uszkodzenie zwłok bądź miejsca spoczynku żołnierza Wojska Polskiego lub sprzymierzonego albo osoby, która padła ofiarą 2zbrodniczych działań faszystowskich było penalizowane w art. 26 m. k.k..

    Przepisem ten był – ze względu na przedmiot czynności wykonawczej –

    przepisem szczególnym do art. 168 k.k. z 1932 r. Słusznie Sąd Najwyższy wskazał, że „Naruszenie więc tego miejsca przez jego rozkopanie, rozrzucenie jego części składowych, skoro sprawca świadom jest, że w miejscu tym spoczywają zwłoki osób, które padły ofiarą zbrodni hitlerowskich 3 podpada pod art. 26 m. k.k.”.

    Kodeks karny z 1969 r. w art. 197 przewidywał karalność złośliwego przeszkadzania pogrzebowi, uroczystościom lub obrzędom żałobnym, znieważania zwłok, prochów ludzkich lub miejsca spoczynku zmarłego (? 1),

     1 Motywy Komisji Kodyfikacyjnej, t. V, nr 4, s. 9394. 2 Dekret z dnia 13 czerwca 1946 r. o przestępstwach szczególnie niebezpiecznych w okresie odbudowy Państwa (Dz. U. Nr 30, poz. 192). 3 Wyrok SN z dnia 19 lutego 1958 r., IV K 664/57, OSN PG 1958, nr 10, s. 1516; wyrok SN z dnia 26 stycznia 1959 r., IV K 1144/58, OSN PG 1959, nr 4, s. 14. Prokuratura i Prawo 10, 2004 19

    R. A. Stefański

    a także ograbienia zwłok lub grobu albo innego miejsca spoczynku zmarłego (? 2).

    Ustawodawca w kodeksie karnym z 1997r. dokonał dekryminalizacji złośliwego przeszkadzania pogrzebowi, uroczystościom lub obrzędom

    żałobnym, a poprzestał tylko na karalności jako przestępstwa znieważania zwłok, prochów ludzkich lub miejsca spoczynku zmarłego (art. 262 ? 1) oraz ograbienia zwłok, grobu lub innego miejsca spoczynku zmarłego 4(art. 262 ? 2).

    II. Przedmiot ochrony

    Art. 262 zamieszczony jest w rozdziale XXXII k.k. zatytułowanym „Przestępstwa przeciwko porządkowi publicznemu”, co świadczy, że ustawodawca uznał, iż zachowania stypizowane w tym przepisie godzą w porządek publiczny jako rodzajowy przedmiot ochrony. Nieusytuowanie tego

    przepisu w rozdziale XXIV k.k. grupującym przestępstwa przeciwko wolności sumienia i wyznania jak to uczyniono w kodeksie karnym z 1969 r.

    oznacza, że przedmiot ochrony nie jest związany z charakterem religijnym miejsca spoczynku zmarłego. Trafnie podkreśla się w literaturze, że zamieszczenie tego przepisu w tym rozdziale spowodowane było tym, że w niektórych wypadkach zwłoki ludzkie nie są przedmiotem obrzędu religijnego, a rozwiązanie przeciwne byłoby sprzeczne z konstytucyjną zasadą równości 5wobec prawa, niezależnie od wierzeń religijnych.

    Wątpliwości rodzi określenie indywidualnego przedmiotu ochrony. W doktrynie zdania co do tego są podzielone. Wskazuje się, że przedmiotem ochrony jest:

     nienaruszalność przedmiotów znajdujących się przy zmarłych oraz 6nienaruszalność materialna miejsca spoczynku zwłok, 7 instytucja obrzędu żałobnego,

     uczucie wobec zmarłych, wyrażające się szacunkiem wobec zwłok, 8prochów ludzkich i miejsc spoczynku,

     4 Zob. M. Romańczuk, Znieważenie zwłok, prochów ludzkich lub miejsca spoczynku zmarłego – wybrane aspekty prawnokarne i kryminologiczne, (w:) Ochrona człowieka w świetle prawa Rzeczypospolitej Polskiej. Materiały konferencyjne, pod red. S. Pikulskiego, Olsztyn 2002, s. 420426. 5 Z. Mirgos, Przestępstwa przeciwko uczuciom religijnym w polskim kodeksie karnym z 1932 r., WPP 1982, nr 2, s. 196. 6 J. Śliwowski, Prawo karne, Warszawa 1975, s. 438. 7 D. Gajdus, (w:) Prawo karne. Zagadnienia teorii i praktyki, pod red. A. Marka, Warszawa 1986, s. 352. 8 R. Dębski, (w:) Prawo karane w zarysie. Część szczególna, pod red. J. Waszczyńskiego, Łódź 1981, s. 148–149.

    Prokuratura i Prawo 10, 2004 20

Przestępstwo znieważenia zwłok...

     cześć, szacunek i spokój należny zmarłym i miejscu ich wiecznego 9spoczynku,

     uczucia ludzi związane z kultem zmarłych, zwłaszcza osób bliskich 10zmarłemu, 11 godność człowieka,

     szacunek dla zwłok ludzkich i miejsca ich pochówku oraz ochrona ich 12poważania, a także bliskich.

    W orzecznictwie przyjmowano, że ochroną objęte są zwłoki ludzki i 13miejsce spoczynku przed profanacją.

    Dla określenia tego przedmiotu istotne znaczenie ma ustalenie przyczyny kryminalizacji zachowań opisanych w tym przepisie. W doktrynie wskazywano, że przyczyną tej ochrony nie jest poszanowanie zwłok ani też zdrowie publiczne, które mogłoby być narażone na niebezpieczeństwo w skutek czynności przedsięwziętych ze zwłokami lub na zwłokach przez rozszerzenie chorób, lecz wzgląd na religijne i ludzkie uczucia ogółu, a w szczególności członków rodziny zmarłego, a więc powszechny w 14kulturalnych społeczeństwach kult dla zmarłych. Jest to pogląd słuszny,

    gdyż działania określone w art. 262 k.k. wprawdzie skierowane są

    bezpośrednio na zwłoki, prochy ludzkie lub miejsce spoczynku zmarłego,

    lecz naruszają przyjęte w społeczeństwie normy moralne, darzące je

    szacunkiem. Poszanowanie zwłok pozostaje w związku z kultem zmarłych, a 15nie z szacunkiem dla ciała człowieka. Nie ma znaczenia okoliczność, czy

    zmarły zasługiwał na ten kult. Trafnie zauważa się w doktrynie, że chronione są także zwłoki i miejsce spoczynku osób, na których wykonano karę śmierci, 16zbrodniarzy i samobójców. Szacunek ów wynika z człowieczeństwa i jego godności. Słusznie podkreśla się w literaturze, że godność człowieka jest obiektywną transcedentalną cechą jednostki ludzkiej, a człowiek z samego faktu bycia człowiekiem posiada wielką wartość, godność i niezbywalne 17prawa. Czyn z art. 262 k.k. nie godzi bezpośrednio w godność człowieka, a czyni to pośrednio. Szacunek i cześć dla zwłok, prochów ludzkich i miejsca

    spoczynku zmarłego wywodzi się z godności ludzkiej, lecz nie oznacza to,

     9 Z. Ćwiąkalski, (w:) G. Bogdan, K. Buchała, Z. Ćwiąkalski, M. Dąbrowska-Kardas, P. Kardas, J. Majewski, M. Rodzynkiewicz, M. Szewczyk, W. Wróbel, A. Zoll, Kodeks karny. Część szczególna. Komentarz, t. II, Kraków 1998, s. 946. 10 R. Góral, Kodeks karny. Praktyczny komentarz, Warszawa 2002, s. 423. 11 A. Rybak, Prawnokarna ochrona godności zwłok człowieka, Palestra 2004, nr 1–2, s. 100. 12 E. Pływaczewski, (w:) Kodeks karny. Komentarz, pod red. A. Wąska, t. II, Warszawa 2004, s. 380. 13 Wyrok SN z dnia 20 maja 1948 r., ZO 1949, poz. 36. 14 L. Peiper, Komentarz do kodeksu karnego, Kraków 1936, s. 360. 15 J. Makarewicz, Kodeks karny z komentarzem, Lwów 1932, s. 265. 16 L. Peiper, op. cit., s. 360. 17 Z. J. Zdybicka, Wolność religijna fundamentem ludzkiej wolności, (w:) Człowiek w kulturze. Prawa człowieka, Lublin 1998, s. 129.

    Prokuratura i Prawo 10, 2004 21

    R. A. Stefański

    że – jak wskazano w literaturze przedmiotem ochrony jest właśnie 18godność ludzka. Jest nią, wynikający z kultury i tradycji, kult dla zmarłych. Przedmiotem tej ochrony nie mogą być tylko uczucia dla zmarłych, gdyż zgodzić trzeba się z twierdzeniem, że takiej samej ochronie podlegają zwłoki i miejsca spoczynku osób, nie mających bliskich i o których nikt nie pamięta 19po śmierci, jak i tych, których pamięcią otaczają najbliżsi i znajomi.

    III. Strona przedmiotowa

    Przedmiotem oddziaływania sprawcy przestępstwa z art. 262 ? 1 k.k. są zwłoki, prochy ludzkie lub miejsce spoczynku zmarłego.

    Zwłokami – zgodnie z ? 2 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 7 20grudnia 2001 r. w sprawie postępowania ze zwłokami i szczątkami ludzkimi

    są ciała osób zmarłych i dzieci martwo urodzonych. W kontekście tego przepisu nieaktualny jest pogląd, że nie są zwłokami ludzkimi zwłoki dziecka donoszonego, które przyszło na świat nieżywe, gdyż człowiekiem jest tylko ten, kto już wiódł samoistny żywot poza łonem matki, a byt ten rozpoczyna 21się z chwilą zupełnego odłączenia żywego dziecka od łona matki. Na

    poparcie tego poglądu podnoszono, że noworodek, który nie żył, nie był 22nigdy człowiekiem, ciało jego ma tylko pozory ciała dziecka, które zmarło.

    Nie bez racji przytacza się też na poparcie tego poglądu to, że w razie zabójstwa matki, noszącej w swym łonie dziecko zdolne do życia (vivax), 23sprawca nie odpowiada za jego zabójstwo. Nie można uznać za zwłoki

    płodu niedonoszonego.

    Ochrona rozpoczyna się od chwili śmierci człowieka; nie dotyczy osoby 24znajdującej się w stanie agonalnym. Śmierć polega na całkowitym i

    nieodwracalnym ustaniu czynności mózgu; chodzi o sytuację, gdy nastąpiła całkowita biologiczna destrukcja mózgu, której wyrazem jest całkowite 25zatrzymanie wszystkich czynności psychicznych.

    Chodzi o każde zwłoki, niezależnie od pozycji społecznej osoby zmarłej, jak też miejsca ich znajdowania się. Ze względu na to, że k.k. z 1932 r.

    w art. 169 chronił zwłoki ludzkie i ich części, a w odpowiadającym art. 262 k.k. art. 168 k.k. z 1932 r. mowa jest o zwłokach, wyprowadzono stąd wniosek, że przedmiotem jego ochrony są tylko całe zwłoki w tym stanie,

     18 A. Rybak, op. cit., s. 100. 19 Ibidem. 20 Dz. U. Nr 153, poz. 1783. 21 L. Peiper, op. cit., s. 361. 22 J. Makarewicz, op. cit., s. 265. 23 L. Peiper, ibidem. 24 Ibidem. 25 R. Kokot, Zabójstwo kwalifikowane, Wrocław 2001, s. 26.

    Prokuratura i Prawo 10, 2004 22

Przestępstwo znieważenia zwłok...

    jak się zachowały po zmarłym pod wpływem czasu lub na skutek

    sztucznych zabiegów. Pogląd ten jest chyba aktualny także w istniejącym stanie prawnym. Trudno za zwłoki uznać pojedyncze części zwłok, chyba że tylko je odnaleziono i one są pochowane; zachowane szczątki należy 2627uznać za zwłoki. Nie są zwłokami ciało zwęglone lub jego popioły. Nie

    wchodzą w <