DOC

Marek Bernacki

By Stacy Matthews,2014-06-23 08:01
10 views 0
Marek Bernacki

Marek Bernacki

„Święte miejsca w literaturze” (relacja z konferencji naukowej)

    W dniach 26-28 czerwca 2007 roku odbyła się interesująca konferencja naukowa „Święte miejsca w literaturze” zorganizowana przez Pracownię Literatury XX w. i Teorii Literatury na

    Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie. Obrady

    toczyły się w Domu Rekolekcyjnym znajdującym się na terenie sanktuarium maryjnego w

    1Gietrzwałdzie, zwanego „polskim Lourdes” lub „warmińską Częstochową”. W miejscu tym

    od 27 czerwca do 16 września 1877 r. Matka Boża objawiała się dwóm dziewczynkom: 13-

    letniej Augustynie Szafryńskiej i 12-letniej Barbarze Samulowskiej. Maryja, zwracając się po polsku, zachęcała do nieustannej modlitwy różańcowej i zachowania trzeźwości, zapewniła także miejscową ludność o rychłym ocaleniu polskiego Kościoła od prześladowań (okres Kulturkampfu). Warto wspomnieć, że objawienia te (jako jedne z niewielu) zostały w 1977 r. zatwierdzone oficjalnie przez autorytet Kościoła. Dziesięć lat wcześniej, 10 września 1967 r., wizerunek Matki Bożej Gietrzwałdzkiej, znajdujący się w ołtarzu głównym bazyliki, został

    2koronowany przez prymasa Polski kardynała Stefana Wyszyńskiego.

     Głównym tematem obrad – które ze względu na dużą ilość uczestników toczyły się

    równolegle w dwóch sekcjach był namysł nad różnymi możliwymi aspektami sakralności

    przestrzeni. Pierwszego dnia dyskutowano zatem o topografii biblijnej, ale także o świętych miejscach w toponimii Warmii i Mazur (dr Maria Biolik); pojawiły się też referaty

    poświęcone sakralnemu wymiarowi przestrzeni w literaturze fantasy (dr Katarzyna Kraśner) oraz w twórczości Andrzeja Stasiuka i Jacka Podsiadły (mgr Paweł Dziel). Spore zainteresowanie wzbudziły wystąpienia poświęcone cmentarzowi jako tekstowi kultury (dr

    Elżbieta Winiecka), wizualizacji Błękitnego Jeruzalem w powieściach Zofii Kossak-

    Szczuckiej (prof. Maria Olszewska), Rzymowi polskich romantyków (prof. Kwiryna Ziemba) oraz motywom sacrum w najnowszej poezji izraelskiej (prof. Beata Tarnowska).

     Dzień drugi obrad przebiegał pod znakiem tematyki kresowej. I tak, prof. Józef Olejniczak, omawiając twórczość trzech polskich poetów emigracyjnych XX wieku: Stanisława Vincenza, Czesława Miłosza i Witolda Gombrowicza, zajął się zjawiskiem

     1 Zob. „Gietrzwałd”, [w:] Miejsca święte Rzeczypospolitej, Leksykon, pod red. Antoniego Jackowskiego, Kraków

    1998. 2 Dziejom tego szczególnego miejsca na mapie polskiego Kościoła poświęcony był wprowadzający referat ks. kustosza Krzysztofa Bielawnego: Gietrzwałd – trudne dzieje maryjnego sanktuarium.

     1

    „nomadyzmu emigracyjnego” ukazując, na czym polegało zderzenie wyobrażonej „idealnej krainy dzieciństwa” z tym, co faktycznie zobaczone i doznane w momencie „powrotu do centrum”. Uzupełnieniem tego wystąpienia były dwa referaty miłoszologiczne poświęcone świętym miejscom we wczesnej (przedwojennej) i późnej (lata 1990-2004) twórczości autora

    Doliny Issy. Autor pierwszego referatu dr Zbigniew Kaźmierczyk, wywodzący się ze szkoły prof. Marii Janion, opisał litewskie Szetejnie (miejsce narodzin Czesława Miłosza) posługując się kategorią „topografii mitycznej”. Natomiast piszący te słowa w referacie zatytułowanym: Wilno, Wileńszczyzna i Kowieńszczyzna w późnej twórczości Czesława Miłosza rozpoczął

    swe wystąpienie od uogólniającej refleksji:

„W nostalgicznym wierszu Jechać do Lwowa zapisie podróży do utraconej, ale odzyskiwanej wciąż

    na nowo „przestrzeni mitycznej” rodzinnego miasta – Adam Zagajewski skreślił znamienne słowa:

    „Lwów jest wszędzie”. Ta poetycka fraza o bardzo dużym ładunku symbolicznych treści jak ulał pasuje do roli, jaką odgrywały: Wilno, Wileńszczyzna i Kowieńszczyzna w całej – jakże bogatej i

    wewnętrznie różnorodnej, rozwijającej się przez długie dziesięciolecia – twórczości Czesława Miłosza.

    Zwłaszcza Wilno było dla niego „wszystkim” i było „wszędzie”, a raczej zawsze było obecne w jego

    3poetyckiej świadomości. Dowody można by mnożyć: wiersze przedwojenne i okupacyjne, krypto-

    autobiograficzna Dolina Issy, Toast, Miasto bez imienia, poemat Gdzie wschodzi słońce i kędy zapada

    (z Laudą), Osobny zeszyt, wiersze z Nieobjętej ziemi i Kronik, tomy esejów (choćby Rodzinna Europa

    czy Zaczynając od moich ulic), eseistyczne Szukanie ojczyzny, ważne fragmenty przemówienia

    4noblowskiego z 1980 r. i wiele innych jeszcze utworów. Wystarczy przypomnieć początkowy

    fragment elegijnego wiersza, napisanego w Berkley w 1963 r., by zrozumieć, jaka więź łączyła Czesława Miłosza z ukochanym miastem młodości:

Nigdy od ciebie, miasto, nie mogłem odjechać.

    Długa była mila ale cofało mnie jak figurę w szachach.

    Uciekałem po ziemi obracającej się coraz prędzej

    A zawsze byłem tam: z książkami w płóciennej torbie,

    Gapiący się na brązowe pagórki z wieżami Świętego Jakuba,

    Gdzie rusza się drobny koń i drobny człowiek za pługiem,

    3 Z licznych publikacji poświęconych tematyce wileńskiej w twórczości Czesława Miłosza warto przypomnieć m.in. artykuły Zofii Zarębianki (np. Krajobrazy pamięci. Wilno i ziemia wileńska w późnych wierszach Czesława

    Miłosza, „Kwartalnik Artystyczny” 2001 nr 2(30), s. 25-33) oraz mało znaną książkę Beaty Tarnowskiej pt.

    Geografia poetycka w powojennej twórczości Czesława Miłosza (tu zwłaszcza: r. II Litwa: Miłosz w

    poszukiwaniu ojczyzny), Olsztyn 1996.

     2

    5Najoczywiściej od dawna nieżywi (...)”.

Punktem dojścia poetyckiego światoodczucia Czesława Miłosza była – konkludował Bernacki

     poetycka transpozycja mitycznej przestrzeni „szczęśliwej krainy lat młodości” w przestrzeń eschatologicznej nadziei paschalnej, której wymownym przykładem są liczne wiersze realizujące Miłoszową „poetycką soteriologię” (próbę ocalenia w literackim obrazie miejsc, zdarzeń i ludzi przed popadnięciem w nicość zapomnienia), a przede wszystkim wiersz O

    zbawieniu, który potraktować można jako poetycki testament noblisty:

„Zbawiony dóbr i honorów,

    Zbawiony szczęścia i troski,

    Zbawiony życia i trwania,

    6Zbawiony”.

    (O zbawieniu, [WO, s. 80])

Te cztery krótkie wersy kończące wielkie dzieło życia – absolutnie nieprzypadkowe, precyzyjnie i z

    zamysłem wykute w słowach jak w spiżu – stanowią, jak można sądzić, punkt dojścia Czesława

    Miłosza. Poeta mędrzec, mieszkaniec królewskich miast Wilna i Krakowa, już za życia stanął przed bramą Świętego Miasta: „nowej Jeruzalem zstępującej z nieba od Boga, przygotowanej jak

    7narzeczona, która przystroiła się dla swego oblubieńca”.

    Interesującym dopełnieniem omówionych powyżej referatów były wystąpienia prof. Zofii Zarębianki, po mistrzowsku analizującej święte miejsca w poezji Wojciecha Kudyby (autora

    8znakomitego tomu wierszy Tyszowce i inne miasta), oraz dr Małgorzaty Borkowskiej,

    próbującej odczytać Tryptyk rzymski Jana Pawła II w konwencji poezji i mistyki

     4 Podsumowaniem miłosnego wręcz zauroczenia Miłosza Wileńszczyzną jest autobiograficzny album Wilno

    serce Litwy, przygotowany przez poetę wespół z Adamem Bujakiem, zawierający fotograficzny zapis ostatniej podróży do miasta młodości (Wydawnictwo Biały Kruk, Kraków 2002). 5 Cytowany artykuł zostanie wydrukowany w książce pokonferencyjnej (Olsztyn 2007); w skróconej wersji został także złożony do druku w wileńskim piśmie „Znad Wilii” (lipiec 2007) i książce „Ziemia Czesława Miłosza”, która ma się ukazać w Kownie (2007). 6 Szczegółowa analiza i interpretacja wiersza O zbawieniu stanie się tematem osobnego szkicu. 7 Fragment Apokalipsy św. Jana za: Ewangelia św. Marka, Apokalipsa, tłum. z greckiego Cz. Miłosz, Paris 1984,

    s. 147. Pełny tekst referatu zostanie opublikowany w tomie pokonferencyjnym oraz na łamach wileńskiego pisma „Znad Wilii” (lipiec 2007). 8 Omówienie tego tomu zob. np. Marek Bernacki, Rozmowa z Nim jest jak podróż – zawsze w innym miejscu,

    „Polonistyka”1/2006, s. 60-62.

     3

karmelitańskiej (bliskiej, jak wiadomo, młodemu Karolowi Wojtyle, autorowi Pieśni o Bogu

    9ukrytym).

     Wspaniałym zakończeniem dwudniowych obrad naukowych była wycieczka

    krajoznawcza zorganizowana przez prof. Zbigniewa Chojnowskiego szlakiem świętych miejsc Warmii i Mazur. Uczestnicy konferencji nawiedzili najpierw sanktuarium Matki Bożej w Świętej Lipce, podziwiając XVII-wieczny barokowy kompleks bazyliki Ojców Jezuitów i

    wysłuchując koncertu organowego. Kolejnym przystankiem był Stoczek Klasztorny (Warmiński). To właśnie tutaj, w obecnym sanktuarium Matki Bożej Królowej Pokoju, więziony był w okresie od 12.10.1953 do 06.10.1954 r. kardynał Stefan Wyszyński. W tym

    szczególnym dla polskiego Kościoła miejscu, któremu patronuje Najświętsza Maryja Panna w wizerunku „Salus Populi Romani”, można zwiedzić pomieszczenia, w których przetrzymywany był Prymas Tysiąclecia, zapoznać się z bardzo rygorystycznie przestrzeganym przezeń harmonogramem zajęć dziennych oraz pospacerować po dróżkach klasztornego ogrodu, którego piękno i cisza skłaniają do modlitewnej zadumy. Ostatnim „miejscem nawiedzonym” był Lidzbark Warmiński, gdzie podziwiać można gotycki pałac –

    historyczną rezydencję biskupów warmińskich. Gospodarzami tej monumentalnej budowli byli na przestrzeni wieków m.in. Jan Dantyszek, Stanisław Hozjusz, Marcin Kromer i Ignacy Krasicki (ostatni biskup warmiński rezydujący na zamku w Lidzbarku).

     Udział w konferencji i wycieczce wzmocnił zapewne w niejednym z nas przekonanie, że wszyscy jesteśmy pielgrzymami, ludźmi „w drodze”, zmierzającymi do miejsca, w którym cel naszego przeznaczenia „zobaczymy jasno twarzą w twarz” i „poznamy go tak, jak sami zostaliśmy poznani”...

     9 Warto przypomnieć, że cały blok artykułów i szkiców poświęconych Tryptykowi rzymskiemu znajduje się w

    tomie Przestrzeń słowa. Twórczość literacka Karola Wojtyły – Jana Pawła II, pod red. Zofii Zarębianki i ks.

    Jana Machniaka, Kraków 2006. Uzupełnieniem mogą być także książki: Karol Wojtyła poeta, pod red. Jacka

    Głażewskiego i Witolda Sadowskiego, Warszawa 2006 oraz Hermeneutyka nauczania Jana Pawła II, pod red.

    Anny Węgrzyniak i ks. Leszka Łysienia, Bielsko-Biała 2006.

     4

Report this document

For any questions or suggestions please email
cust-service@docsford.com