DOC

publicznych48

By Betty Sanders,2014-12-19 23:51
5 views 0
publicznych48

    CENTRALNE BIURO ANTYKORUPCYJNE

    KONTROLOWANE PRZYJĘCIE LUB WRĘCZENIE

    KORZYŚCI MAJĄTKOWEJ

    Robert Lizak

    Materiały pomocnicze w ramach szkolenia Krajowej Szkoły Sądownictwa i Prokuratury.

    Do użytku wewnętrznego.

    1

    Nałęczów, Marzec 2010

    WSTĘP………………………………………………………………………………………………………………………………………3

1. TERMINOLOGICZNE ASPEKTY OMAWIANYCH CZYNNOŚCI

    1.1. Określenie czynności polegających na kontrolowanym przyjęciu lub wręczeniu

    korzyści majątkowej………………………………………………………………………………………………………5

    1.2. Kontrolowane przyjęcie lub wręczenie korzyści majątkowej a zakup

    kontrolowany…………………………………………….…………………………………………………………………...6

    2. OGÓLNE ZAŁOŻENIA CZYNNOŚCI POLEGAJĄCYCH NA KONTROLOWANYM PRZYJĘCIU LUB WRĘCZENIU KORZYŚCI MAJĄTKOWEJ

    2.1. Zasady stosowania omawianej instytucji…………………………………….………………………….8

    2.1.1. Cele stosowania czynności polegających na kontrolowanym przyjęciu

    lub wręczeniu korzyści majątkowej…..……………………………………………………………….9

    2.1.2. Uzyskanie wiarygodnych informacji o przestępstwie stanowiących

    podstawę wszczęcia przedmiotowych czynności…………………………...………………..12

     2.1.3. Temporalność stosowania omawianej instytucji………………………..…………17

    2.2. Organy uprawnione do stosowania przedmiotowej instytucji

    2.2.1. Urząd Ochrony Państwa*………………………………………………………………………18

    2.2.2. Policja…………………………………………………...………………………………………………..22

    2.2.3. Straż Graniczna……………………………………………………………………………………...29

    2.2.4. Żandarmeria Wojskowa……………………………………………….……………………...…31

    2.2.5. Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego………………………………………………33

    2.2.6. Wojskowe Służby Informacyjne*……………………………………..…………………...37

    2.2.7. Służba Kontrwywiadu Wojskowego……………………………………………………...39

    2.2.8. Centralne Biuro Antykorupcyjne…………………………………………...………………42

    3. GROMADZENIE MATERIAŁU DOWODOWEGO W RAMACH KONTROLOWANEGO PRZYJĘCIA LUB WRĘCZENIA KORZYŚCI MAJĄTKOWEJ

    3.1. Możliwości gromadzenia materiału dowodowego w ramach czynności

    podejmowanych na podstawie przepisów ustaw policyjnych…………………………..…………46

    3.1.1. Prywatne gromadzenie dowodów i ich wykorzystanie…………...……………..47

    3.1.2. Gromadzenie materiału dowodowego w ramach

    obserwowania i rejestrowania obrazu zdarzeń i dźwięku w miejscach

    publicznych…….48

    3.1.3. Uzyskanie dowodów podczas stosowania kontroli operacyjnej....................53

    3.1.4. Materiał dowodowy uzyskany w ramach kontrolowanego przyjęcia

    lub wręczenia korzyści

    majątkowej………………………...…………………………………...54

    3.2. Kontrolowane przyjęcie lub wręczenie korzyści osobistej?....................................................55

PODSUMOWANIE…………………………………………………..…………………………………………………………….57

BIBLIOGRAFIA……………………………………………………………………………………………………………………..58

WYKAZ AKTÓW PRAWNYCH I ORZECZNICTWA…………………………..………………………..…..60

    2

WSTĘP

    Na początku lat osiemdziesiątych XX wieku agenci FBI przeprowadzili operację specjalną przy użyciu agentów pod przykryciem. Była to jedna z pierwszych operacji, w trakcie której przeprowadzono szereg czynności polegających na

    1kontrolowanym wręczeniu korzyści majątkowej. Operacja nasuwała wiele

    wątpliwości natury etycznej, ale jej realizacja przyniosła znakomite efekty. Działania wpłynęły również na wydanie w 1981r. przez Prokuratora Generalnego Stanów Zjednoczonych wytycznych dotyczących operacji pod przykryciem przeprowadzanych przez FBI. W tym samym czasie w Polsce, Z. Sobolewski proponował umożliwienie organom ścigania stosowanie podstępu, chociażby w ograniczonym zakresie. Pogląd ten spotkał się ze zdecydowaną krytyką. Czas jednak pokazał, że propozycja tego autora była w pełni uzasadniona, ponieważ metody wykorzystywane przez organy ścigania, w tym charakteryzujące się podstępem, posiadają obecnie podstawę

    ustawową. Wprowadzenie do polskiego ustawodawstwa tych samych metod miało podobne podłoże jak w Stanach Zjednoczonych. W 1993 r. Urząd Ochrony Państwa przeprowadził operację specjalną, związaną z próbą zakupu i przemytu broni z Polski

    do Irlandii Północnej przez jedną z irlandzkich organizacji terrorystycznych. Operacja wywołała dyskusję, ponieważ w tym czasie organy ścigania w Polsce nie posiadały prawa do stosowania tego typu metod. Podjęte działania przyśpieszyły jednak

    nowelizację ustaw policyjnych i doprowadziły do wprowadzenia nowych metod czynności operacyjno-rozpoznawczych, takich jak przesyłka niejawnie nadzorowana, zakup kontrolowany oraz kontrolowane przyjęcie lub wręczenie korzyści majątkowej. Warto zwrócić szczególną uwagę na ostatnią z wymienionych metod. Wydaje się, że pomimo kilkunastoletniej praktyki, w ostatnim okresie przeżywa ona swoisty rozkwit. Nie bez znaczenia na ten stan miało powołanie w 2006 r. Centralnego Biura

     1 W trakcie operacji pod krypt. ABSCAM, agenci wykorzystali odpowiednio przygotowaną legendę, występując jako

    przedstawiciele fikcyjnej spółki arabskiej „Abdul Enterprises”. Reprezentując interesy Kambira Abdula Rahmana, agenci

    spotykali się z prominentnymi politykami, oferując i wręczając szereg korzyści majątkowych w zamian za sprzyjające warunki dla interesów rzekomego szejka. Przeprowadzona operacja pozwoliła na skazanie 6 kongresmenów, jednego senatora, 3 radnych miasta Filadelfia i mera miasta Camden.

    3

    Antykorupcyjnego, którego katalog zadań sprowadza się do wykrywania przestępstw korupcyjnych oraz wykorzystywania uprzywilejowanej pozycji do osiągania korzyści osobistych i majątkowych. W związku z powyższym, nie sposób nie poruszyć problematyki dotyczącej przedmiotowych czynności, które wciąż wywołują ożywioną dyskusję, zarówno w doktrynie jak i praktyce.

    4

1. TERMINOLOGICZNE ASPEKTY OMAWIANYCH CZYNNOŚCI

    1.1. Określenie czynności polegających na kontrolowanym przyjęciu lub wręczeniu korzyści majątkowej

     Istotnym aspektem, na który nie sposób nie zwrócić uwagi jest kwestia dotycząca terminologii. W literaturze można spotkać wiele terminów, które określają omawiane czynności, chociażby „kontrolowana łapówka”, „prowokacja policyjna”, „niejawne przekupstwo”, „prowokacja czynna i bierna” czy „transakcja pozorna”. O ile kontrolowana łapówka jest określeniem zbliżonym do poprawnego, to pozostałe należy uznać za nietrafne. Na szczególne uwzględnienie zasługuje prowokacja policyjna, która jest najczęściej używana i wzbudza najwięcej kontrowersji. Przede wszystkim, wątpliwości może nasuwać niesłuszne jej identyfikowanie z podstępem. Omawiana instytucja została oparta na podstępie, natomiast z prowokacji zawiera tylko pewne elementy. Zatem, prowokacją w pełnym tego słowa znaczeniu nie jest. Te pewne elementy następują dopiero w momencie przyjęcia lub wręczenia korzyści majątkowej, a więc po podjęciu podstępnych działań mających na celu przygotowanie tej końcowej fazy oraz uzyskaniu zgody właściwego prokuratora. Toteż, dopiero wtedy możemy mówić o prowokacji, gdy organy ścigania nie uzyskały wcześniej wiarygodnych informacji o przestępstwie, a podjęte działania doprowadziły do przyjęcia lub wręczenia korzyści majątkowej. W naszym systemie prawnym nie ma miejsca dla prowokacji w pełnym jej wymiarze, a przeprowadzone czynności o takim charakterze narażają funkcjonariuszy na odpowiedzialność karną. Nie oznacza to, bez uzyskania wcześniej wiarygodnych informacji organy ścigania nie mogą korzystać z innych ofensywnych metod pracy operacyjnej np. funkcjonariusza pod

    przykryciem, o czym jeszcze będzie mowa. Z klasyczną prowokacją mamy do czynienia w amerykańskim systemie prawnym, czyli tzw. doktryna entrapment. Na

    jej podstawie, agent policji stwarza i poddaje jakiejś osobie pomysł przestępstwa,

    doprowadza do przyjęcia tego pomysłu, a następnie do popełnienia przestępstwa po to,

    5

    aby następnie postawić ją w stan oskarżenia. Jest to typowa prowokacja, gdzie obywatel zostaje poddany testowi na uczciwość, bez uzyskanych wcześniej informacji o jego przestępczej działalności. Przy wprowadzeniu nowych form czynności operacyjno-rozpoznawczych charakteryzujących się podstępem, ustawodawca ograniczył działania organów ścigania w celu nie przekraczania granic ich legalności, czyli stosowania prowokacji. Tym ograniczeniem jest sprawdzenie uzyskanych wcześniej wiarygodnych informacji o przestępstwie, a więc obawy przed prowokacją organów ścigania, a tym samym bezprawną ingerencją w prawa i wolności człowieka

    należy uznać za nieuzasadnione. Mając powyższe na uwadze, postulatem de lege

    ferenda będzie przyjęcie w ustawodawstwie policyjnym jednolitego określenia

    dotyczącego omawianych czynności, a mianowicie „kontrolowane przyjęcie lub wręczenie korzyści majątkowej.”

1.2. Kontrolowane przyjęcie lub wręczenie korzyści majątkowej a zakup

    kontrolowany

    W odniesieniu do terminologii, warto również podzielić pogląd A. Lacha, kontrolowane przyjęcie lub wręczenie korzyści majątkowej jest niesłusznie identyfikowane z zakupem kontrolowanym. Zdaniem tego autora, bardziej adekwatne byłoby odnoszenie "zakupu kontrolowanego" do przedmiotów pochodzących z przestępstwa, ulegających przepadkowi, albo których wytwarzanie, posiadanie, przewożenie lub którymi obrót są zabronione. Niestety, zarówno w doktrynie jak

    i praktyce często mamy do czynienia z sytuacją odmienną. Pomimo, iż podstawa prawna obu instytucji znajduje się w jednym przepisie, to ich charakter jest dość różny. Jak wynika z treści art. 19a ustawy o Policji i art. 10a ustawy o UOP, a więc aktów

    prawnych w których po raz pierwszy uregulowane zostało omawiane zagadnienie, czynności operacyjno-rozpoznawcze (…) mogą polegać na dokonaniu w sposób

    niejawny nabycia, zbycia lub przejęcia przedmiotów pochodzących z przestępstwa,

    ulegających przepadkowi, albo których wytwarzanie, posiadanie, przewożenie lub którymi obrót są zabronione, a także przyjęciu lub wręczeniu korzyści majątkowej. Wydaje się, że tak sformułowany przepis stanowi podstawę dla dwóch instytucji o

    6

odmiennym charakterze. Pierwsza część przepisu dotyczy zakupu kontrolowanego -

    nietrafnie określanego jako „zakup kontrolny”, a druga kontrolowanego przyjęcia lub

    wręczenia korzyści majątkowej. Z treści art. 19a ust. 1 pkt 3 i 5 ustawy o Policji

    wynikało, że pkt 3 dotyczył „nielegalnego wytwarzania, posiadania lub obrotu bronią i amunicją, materiałami wybuchowymi, środkami odurzającymi i psychotropowymi oraz materiałami jądrowymi i promieniotwórczymi”, natomiast pkt 5 „przyjmowania lub wręczania korzyści majątkowej w wielkich rozmiarach w związku z pełnioną funkcją publiczną lub związaną ze szczególną odpowiedzialnością”. Podobna sytuacja miała miejsce w art. 10a ust. 1 pkt 2 i 3 ustawy o UOP. Usytuowanie obu regulacji w oddzielnych punktach potwierdza pogląd, iż ustawodawca wyraźnie odróżnił obie

    instytucje. Za przyjęciem takiego podziału opowiada się także kilkunastoletnia praktyka, która pokazała, że zakup kontrolowany dotyczy nabycia, zbycia lub przejęcia środków odurzających, broni bądź materiałów wybuchowych, natomiast kontrolowane przyjęcie lub wręczenie korzyści majątkowej odnosi się głównie do przestępstw korupcyjnych. R. Zakrzewski i A. Woźniak zwracają uwagę, że w USA

    zakup kontrolowany był wykorzystywany do skupu skradzionych przedmiotów od sprawców kradzieży. Zatem, rozszerzenie pojęcia zakupu kontrolowanego na

    kontrolowane przyjęcie lub wręczenie korzyści majątkowej należy uznać za zbyt daleko idące. W związku z tym, postulat de lege ferenda dotyczy wyodrębnienia i

    uregulowania na stałe w ustawodawstwie policyjnym instytucji kontrolowanego

    przyjęcia lub wręczenia korzyści majątkowej. W tym aspekcie, warto byłoby uwzględnić ten postulat w projekcie ustawy o czynnościach operacyjno-

    2rozpoznawczych. Przywołany projekt w art. 2 ust. 3 zawiera katalog metod prowadzenia czynności operacyjno-rozpoznawczych, w którym wymienia tylko

    instytucję zakupu kontrolowanego. Wprowadzenie kontrolowanego przyjęcia lub wręczenia korzyści majątkowej do aktu prawnego rangi ustawy pozwoliłoby ugruntować pozycję tej instytucji oraz uniknąć zbędnych nieporozumień w późniejszym jej stosowaniu.

     2 Projekt ustawy o czynnościach operacyjno-rozpoznawczych (druk 1570).

    7

2. OGÓLNE ZAŁOŻENIA CZYNNOŚCI POLEGAJĄCYCH NA

    KONTROLOWANYM PRZYJĘCIU LUB WRĘCZENIU KORZYŚCI

    MAJĄTKOWYCH

2.1. Zasady stosowania omawianej instytucji

    Wydaje się, że od 1990r. czyli momentu uchwalenia ustawy o Policji przepisy

    dotyczące czynności operacyjno-rozpoznawczych uległy swoistej transformacji

    polegającej na stopniowym odtajnianiu poszczególnych metod pracy operacyjnej i uregulowaniu ich w aktach prawnych rangi ustawy. Nawet, niektórym jej wynikom nadając rangę dowodów. Ta przemiana ciągle trwa, a jej proces należy uznać za pozytywny. Jednak wiele postulatów nadal pozostaje bez odpowiedzi, chociażby dotyczące uregulowania współpracy z osobowymi źródłami informacji czy funkcjonariusza pod przykryciem, które w niektórych cywilizowanych krajach mają

    podstawę rangi ustawy. Nie da się ukryć, że ustawodawca podejmuje działania, które zmierzają w tym kierunku, czego przykładem jest projekt ustawy o czynnościach operacyjno-rozpoznawczych, który zresztą nie jest pozbawiony wielu wad

    i nieścisłości. Zatem, proces legislacyjny dotyczący tej ustawy może nie zakończyć się w najbliższym czasie. W związku z powyższym, ustawodawca powinien dążyć do ujednolicenia aktualnie obowiązujących przepisów dotyczących czynności operacyjno-rozpoznawczych. Biorąc przy tym pod uwagę konstytucję, Europejską Konwencję Praw Człowieka oraz orzecznictwo Trybunału w Strasburgu. Bezsprzecznie, istotnym działaniem ustawodawcy zmierzającym do jasności i dostępności prawa w zakresie czynności operacyjno-rozpoznawczych byłoby

    odtajnienie wszystkich aktów wykonawczych regulujących te czynności. Poniżej zostaną omówione wszystkie służby posiadające ustawowe uprawnienia do prowadzenia czynności polegających na kontrolowanym przyjęciu lub wręczeniu korzyści majątkowej, ze zwróceniem uwagi na różnice w poszczególnych regulacjach.

    8

    2.1.1. Cele stosowania czynności polegających na kontrolowanym przyjęciu lub wręczeniu korzyści majątkowej

    Z interpretacji ustaw policyjnych wynika, że celem omawianych czynności jest

    „sprawdzenie uzyskanych wcześniej wiarygodnych informacji o przestępstwie oraz

    wykrycie sprawców i uzyskanie dowodów”. Zatem, posiadanie wiarygodnych informacji o przestępstwie stanowi warunek sine qua non do podjęcia czynności

    polegających na kontrolowanym przyjęciu lub wręczeniu korzyści majątkowych.

    L. Gardocki zwraca uwagę, że to bardzo ważne zastrzeżenie, ponieważ zawiera ono zakaz prowokacji "na chybił trafił", np. sprawdzania w drodze składania propozycji łapówki osób, co do których ewentualnej sprzedajności nie ma żadnych danych. Sprawdzenie, to „kontrolowanie, badanie, stwierdzanie, przekonywanie, czy coś zgadza z prawdą, czy jest tak, jak być powinno”. W tym przypadku, sprawdzenie informacji następuje poprzez kontrolowane przyjęcie lub wręczenie korzyści majątkowej. Natomiast wiarygodna informacja o przestępstwie to taka, o której można sądzić, iż „zasługuje na wiarę, nieulegająca wątpliwości, prawdziwa, pewna, autentyczna”. W doktrynie jak i praktyce panuje słuszny pogląd, że ocena, co stanowi

    wiarygodną informację o przestępstwie należy do organów ścigania i powinna się odnosić do konkretnego stanu faktycznego. Wydaje się, że uznanie informacji za wiarygodną powinno następować w podobny sposób jak uznanie dowodów, czyli ocenianych swobodnie z uwzględnieniem zasad prawidłowego rozumowania, wskazań wiedzy, doświadczenia życiowego, a także innych informacji. W tym miejscu warto zwrócić uwagę na rozważania Sądu Najwyższego w postanowieniu z dnia 14 stycznia

    2004 r. w sprawie sygn. IV KK 200/03. Rozważania dotyczyły wiarygodnych

    informacji stanowiących podstawę do podjęcia czynności w trybie art. 19a ustawy o Policji, w tym przypadku kontrolowanego zakupu środków odurzających. Sąd Najwyższy odrzucił zarzuty autora kasacji o niedopuszczalności przeprowadzenia

    wymienionej czynności, który podnosił, że podstawą podjęcia czynności były informacje o rozprowadzaniu amfetaminy, podczas gdy oskarżony rozprowadzał inne środki odurzające. SN uznał, że aby zakup kontrolowany był dopuszczalny,

    9

wystarczające byłoby uzyskanie wcześniej wiarygodnej informacji o tym, że

    oskarżony zajmuje się wytwarzaniem, obrotem środkami odurzającymi lub psychotropowymi bądź je posiada. Zatem, wiarygodne informacje powinny dotyczyć

    konkretnego przestępstwa wymienionego w katalogu danej służby. W odniesieniu do

    przestępstw korupcyjnych, mogą to być informacje dotyczące przyjmowania lub wręczania korzyści majątkowych. W związku z powyższym, niekoniecznie informacja

    musi zawierać wysokość oraz formę korzyści, które sprawca przyjmował lub wręczał.

    Czynności polegające na kontrolowanym przyjęciu lub wręczeniu korzyści majątkowej powinny doprowadzić do spełnienia wszystkich przesłanek ich zastosowania, a więc sprawdzenia informacji, wykrycia sprawców i uzyskania dowodów. Podobnie uważa M. Klejnowska, iż zakresu wskazanych informacji nie

    można jednak zawężać wyłącznie do samego przestępnego zdarzenia. Należy odnosić

    je także do pewnych elementów wskazujących na sprawcę. Ponadto, czynności te

    powinny przyczynić się do ujawnienia całej przestępczej działalności oraz wszystkich uczestników przestępczego procederu. Szczególnie, w odniesieniu do przestępstwa stypizowanego w art. 230 k.k., gdzie może wystąpić wieloosobowa konfiguracja pośredników. Należy zaznaczyć, że pomiędzy spełnieniem postulatu ujawnienia całej

    przestępczej działalności oraz wszystkich jej uczestników, a tzw. „realizacją” sprawy operacyjnej zakończonej kontrolowanym przyjęciem korzyści majątkowej może powstać dość kontrowersyjna sytuacja. Wystarczy założyć następujący stan faktyczny.

    Uprawniony organ skutecznie przeprowadził kontrolowane przyjęcie korzyści majątkowej, ale nie doprowadził do realizacji sprawy operacyjnej z powodu nie wykrycia pozostałych uczestników przestępczego procederu lub dalszego zbierania materiału dowodowego dotyczącego pozostałej przestępczej działalności sprawcy. Następnie, organ przekazał Prokuratorowi Generalnemu materiały uzyskane w toku podjętych czynności z wnioskiem o wszczęcie postępowania przygotowawczego.

    Materiały stanowiły nośniki zawierające zapisy z rejestracji obrazu lub dźwięku oraz przedmioty i korzyści majątkowe przejęte podczas czynności. Opisane i oznaczone w sposób umożliwiający ich identyfikację, bezsprzecznie potwierdziły fakt dokonania przestępstwa. Jednak po wręczeniu korzyści majątkowej sprawca zawiadomił organ powołany do ścigania przestępstw, ujawnił wszystkie istotne okoliczności

    10

Report this document

For any questions or suggestions please email
cust-service@docsford.com